ਚਰਚਾ ਤੇ ਚੇਤਾ

ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਕਈ ਅਰਬ ਹੈ, ਪਰ ਏਨੀਂ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਹੈ! ਚਲੋ, ਇਸ ਭੀੜ ਦੇ ਅਣਜਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਛੱਡੋ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਕੇ-ਸੰਬੰਧੀ, ਮਿੱਤਰ-ਜਾਣਕਾਰ ਤੇ ਆਂਢੀ-ਗੁਆਂਢੀ ਹੀ ਸੈਂਕੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਵੀ ਇਕੱਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਟੱਬਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਾਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਟੱਬਰ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਇਕੱਲ ਵੱਢ ਵੱਢ ਖਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰ ਇਉਂ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ: ਕਿਆਮਤ ਹੈ ਯਿਹ ਮਜਬੂਰ ਦਿਲ ਕਾ ਇਹਸਾਸੇ ਤਨਹਾਈ/ ਅਕੇਲੇ ਅਬ ਤੋ ਹਮ ਅਕਸਰ ਭਰੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ਮੇਂ ਰਹਿਤੇ ਹੈਂ! ਇਕੱਲਤਾ ਦੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੁਛ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਰਾਸ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਹਾਰਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਦਾ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ: ਜਬ ਕੋਈ ਭੀ ਨਾ ਰਹਾ ਕੰਧਾ ਮੇਰੇ ਰੋਨੇ ਕੋ/ ਘਰ ਕੀ ਦੀਵਾਰੋਂ ਨੇ ਸੀਨੇ ਸੇ ਲਗਾਇਆ ਮੁਝ ਕੋ! ਪਰ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ। ਅਜਿਹੇ ਇਕੱਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸ਼ਿਅਰ ਚੇਤੇ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ

ਲੱਕੜ ਦਾਸ ਬਹੁਤ ਭਲਾ ਸਾਧੂ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਦਾ ਡੇਰਾ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੋਹ ਵਾਟ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਟਦੇ ਦੋ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਚੁਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਸੀ ਜਿਥੋਂ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ; ਮੰਡੀ ਫੂਲ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ; ਪਿਥੋ, ਗਿੱਲ ਕਲਾਂ ਤੇ ਰਾਮਪੁਰਾ ਇਕੋ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਸਨ। ਪਰ ਉਸ ਉੱਤੇ 'ਮੇਰ' ਸਾਡਾ ਪਿੰਡ ਪਿਥੋ ਬਹੁਤੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹੀ ਬਹੁਤਾ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦਾ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਧਾਰਾ ਕਰਨ ਵੀ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਹੀ ਆਉਂਦਾ। ਜਲਧਾਰਾ ਵੀ ਉਹਦਾ ਨਵੇਕਲਾ ਸੀ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਾਧ ਥੱਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋਰੀ ਵਾਲੇ ਤੌੜੇ ਹੇਠ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤੌੜੇ ਵਿੱਚ ਚੇਲੇ ਹੋਰ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮਿਆ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹਦਾ ਜਲਧਾਰਾ ਵੀ ਜੱਟਕਾ ਸੀ। ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਵਜੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੇੜਲੀ ਬੋਹੜਾਂ ਵਾਲੀ ਢਾਬ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਮਮਟੀ ਤੋਂ ਕੱਕਰੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਆ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹਰੇ-ਹਰੇ ਕਰਦਾ ਮੋਢਿਆਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇੜਲੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਦੀ ਛਾਲ ਸੁਣਦੀ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਮੋਟੇ ਜੁੱਬੜਾਂ ਵਿੱਚ

ਅੱਜ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਜਥੇਦਾਰ ਬੁੱਧਵੈਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਹਿੰਦੇ,''ਮਿਲਿਆਂ ਕਈ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ ਸੀ। ਤੂੰ ਚੋਭਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੈਥੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।" ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ ਮੇਰੇ ਹਮਜਮਾਤੀ ਹਨ। ਹਮਜਮਾਤੀ ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਨਾ ਲੈ ਲੈਣਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਪੀ. ਐੱਚ. ਡੀ. ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੇ ਹਨ।
ਮੈਂ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਪਿਆਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੰਡ ਘੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅੱਜ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਆ ਡਿੱਗਿਆ। ਜਥੇਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਦਾ ਖੱਬਾ ਪਾੱਸਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਬੋਲੇ, ਹਾਇ ਉਇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ! ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਸ-ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਾਪਰ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ ਸੀ! ਚਮਚਾ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ

ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਰਦੇਸੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਧਰਮ ਹਨ?" ਉਹਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ''ਜਿੰਨੇ ਲੋਕ ਹਨ!" ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੂਲੀ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮੇਟ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਵਸਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਉਸ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ੇਰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ, ਲੁੱਟਣ, ਫੂਕਣ ਤੇ ਮਾਰਨ ਸਮੇਤ ਬੇਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਕੁਛ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਏਨੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋਣਗੇ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਸੰਗਮਰਮਰੀਏ ਧੌਲਰੀ ਧਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੇਵਕ ਕਹਾਉਂਦੇ ਏ.ਸੀ. ਕਾਰਾਂ, ਕੰਧ-ਟੀ.ਵੀਆਂ, ਫਰਿੱਜਾਂ ਤੇ ਬਲੈਕਬੈਰੀ ਜੇਬੀ ਫ਼ੋਨਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸੱਜਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਾਣਦੇ ਲੰਮੇ ਚੋਗਿਆਂ ਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਪਿੰਜਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੱਦੀਧਾਰੀ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਮਾਰ